Cudowne życie hrabiego Cagliostra

Powieść Michaiła Kuzmina Cudowne życie hrabiego Cagliostra wyszła drukiem w 1919 roku w Piotrogrodzie. Miała być pierwszym tomem szeroko zamierzonego przedsięwzięcia: cyklu powieściowego wzorowanego częściowo na Żywotach Plutarcha, który to cykl ukazałby historię ludzkości w całkowicie nowej perspektywie. Z tego imponującego zamysłu został zrealizowany tylko tom pierwszy, poświęcony hrabiemu Cagliostrowi.

Narrator, opowiadając o barwnym i zagadkowym życiu Cagliostra, opisuje także tak ważne dla drugiej połowy XVIII wieku postaci, jak królowa Francji Maria Antonina, caryca Katarzyna II, książę Potiomkin, król Polski Stanisław August Poniatowski czy książę Adam Poniński. Michaił Kuzmin pokazuje, jak na ważne decyzje polityczne wpływają błahe zdarzenia dnia codziennego lub zakulisowe intrygi szarych eminencji. Pisarz jednocześnie zostawia miejsce dla Tajemnicy, bo nie wszystko, czego jesteśmy świadkami, można wytłumaczyć racjonalnie. Osobnym istotnym zagadnieniem jest europejskie wolnomularstwo, którego ważną personą był Cagliostro jako założyciel mistyczno-ezoterycznego Zakonu Masonerii Egipskiej. Kuzmin traktuje te sprawy z powagą, widząc w nich zarówno znak czasów, jak i przejaw ludzkich dążeń do kształtowania historii.

Wartość książki podnoszą jej nieprzeciętne walory artystyczne: nienaganny styl, przemyślana struktura, odwołania do tak znakomitych poprzedników, jak Plutarch i Balzak, mistrzowskie połączenie warstwy faktograficznej z fikcją literacką, tym samym połączenie imponującej erudycji ze swobodną kreacją.

Powieść przełożył i opatrzył posłowiem Robert Papieski.