Groby. Pamięć w miejscach Zagłady

Po każdej wojnie zostają groby. Po II wojnie światowej zostały ich w Polsce miliony, ale groby zamordowanych Żydów przeważnie trudno dostrzec. Wiele z nich wciąż czeka na identyfikację, a te, które są oznaczone, bywają w kiepskim stanie. Na ogół nie ma na nich imion i nazwisk, w najlepszym wypadku są tylko liczby ofiar.

W rejonie Beskidu Niskiego i Bieszczad jest takich grobów kilkadziesiąt. Leży w nich nierzadko kilkaset, a nawet kilka tysięcy bestialsko pomordowanych Żydów – polskich obywateli. Okoliczności ich śmierci nie były dotychczas dokładnie znane. Po wojnie zdarzało się, że nieliczni ocalali stawiali swoim bliskim solidne groby, zanim na dobre wyjechali. Lokalne władze sporadycznie interesowały się tymi miejscami, dziś zajmują się nimi indywidualni aktywiści – często za własne pieniądze.

Magdalena Saryusz-Wolska odtwarza historie Zagłady podkarpackich Żydów. W wyniku drobiazgowych kwerend archiwalnych pokazuje, co stało się z całymi społecznościami, których jedynym śladem są dziś masowe groby.

Na lato 1942 roku przypada szczytowa faza „akcji Reinhardt” – niemieckiego planu wymordowania wszystkich polskich Żydów. Obejmował on zbrodnie w obozach zagłady, ale też setki masowych egzekucji. Szczątki tych ofiar nie zniknęły. Po zakończeniu okupacji staliśmy się ich depozytariuszami. W granicach współczesnej Rzeczpospolitej zostały ciała, kości, a czasem prochy zamordowanych Żydów. I to im poświęcam w tej książce najwięcej miejsca. Pytam, kto wystawiał groby i pomniki zamordowanym (albo tego nie robił) i kto o nie dbał (albo nie). Interesuje mnie przede wszystkim pamięć (i niepamięć) o nich.

Autorka