Kto ocali Hiszpanię?

„Kto ocali Hiszpanię? Wojna domowa w Hiszpanii w latach 1936–1939 w świetle relacji polskich korespondentów wojennych” Karola Przepióry to książka dla tych, którzy nie chcą poznawać historii wyłącznie z podręcznikowych dat i nazwisk. Autor zabiera czytelnika w sam środek jednego z najbardziej dramatycznych konfliktów XX wieku – wojny, która stała się zapowiedzią nadchodzącej katastrofy europejskiej.

Jej wyjątkowość polega na przyjęciu perspektywy polskiej prasy i korespondentów wojennych. Zamiast jednej, wygładzonej narracji otrzymujemy wielogłos: „Gazeta Polska”, „Polska Zbrojna”, „Kurier Warszawski”, „Kurier Poznański”, „Polonia”, „Robotnik”, „Wiadomości Literackie” czy „Nasz Przegląd” przedstawiały hiszpańskie wydarzenia z odmiennych perspektyw politycznych i ideowych. Dzięki temu książka pozwala zobaczyć nie tylko jak przebiegała wojna, lecz także jak o wojnie informowano, jak ją interpretowano i jak próbowano wpływać na opinię polskich czytelników.



Szczególnie interesująca jest galeria korespondentów. Na kartach książki pojawiają się m.in. Roman Fajans, Jerzy Przywieczerski, Ksawery Pruszyński i Jędrzej Giertych. Fajans, wysłany do Hiszpanii m.in. przez „Kurier Warszawski”, „Polskę Zbrojną” i Polską Agencję Telegraficzną, znalazł się po stronie powstańczej. Jego relacje były na tyle popularne, że porównywano je z twórczością Arkadego Fiedlera czy Ryszarda Kapuścińskiego. Przepióra przypomina również jego rozmowę z Miguelem de Unamuno, jednym z najważniejszych hiszpańskich intelektualistów tamtej epoki.



To właśnie takie szczegóły sprawiają, że książka nabiera reporterskiego charakteru. Czytelnik nie obserwuje wojny z bezpiecznego dystansu. Trafia do Madrytu, Guerniki, Belchite, Barcelony i Alkazaru, poznaje realia bombardowań, ewakuacji i codziennego życia w oblężonym mieście. Autor prowadzi również przez dzieje polskiego poselstwa w Madrycie, działalność Międzynarodowego Komitetu Nieinterwencji, zbrodnie wojenne oraz exodus ludności cywilnej.



Jednocześnie „Kto ocali Hiszpanię?” nie ogranicza się do samego pola bitwy. W książce spotykają się Franco, Largo Caballero, Lluís Companys, José Antonio de Aguirre, Miguel de Unamuno, Ludwig Renn, a także przedstawiciele III Rzeszy, Włoch, Portugalii, Związku Sowieckiego, Brygad Międzynarodowych, anarchistów, Falangi i karlistów. Dzięki temu wojna domowa zostaje pokazana jako niezwykle skomplikowany splot ideologii, interesów międzynarodowych i osobistych wyborów.



Ogromnym atutem publikacji jest baza źródłowa. Karol Przepióra sięga bezpośrednio do przedwojennej prasy, relacji świadków i wspomnień uczestników wydarzeń. Co ważne, autor świadomie pozostawia w książce liczne cytaty z ówczesnych artykułów, pozwalając czytelnikowi zetknąć się z językiem i emocjami ludzi, którzy wydarzenia te przeżywali na bieżąco. Sam autor podkreśla przy tym konieczność krytycznego podejścia do relacji, ponieważ korespondenci działali w warunkach propagandy, cenzury i politycznej presji.



Na szczególną uwagę zasługuje również szeroki kontekst polski. Książka pokazuje, że hiszpańska wojna domowa nie była dla społeczeństwa II Rzeczypospolitej odległym konfliktem gdzieś za Pirenejami. Wywoływała manifestacje, debaty, podróże, spory polityczne i ideologiczne. Polacy walczyli w Brygadach Międzynarodowych, a inni jechali do Hiszpanii jako dziennikarze, obserwatorzy czy po prostu „szpiedzy”. 



Warto też podkreślić imponującą konstrukcję książki. Ponad 400-stronicowa publikacja obejmuje nie tylko prasę II RP, lecz także biogramy najważniejszych postaci, kluczowe epizody wojny, charakterystykę wszystkich głównych stron konfliktu oraz ich zagranicznych sojuszników. Całość uzupełniają liczne ilustracje, bibliografia i skorowidz osób. 



„Kto ocali Hiszpanię?” to książka dla miłośników historii XX wieku, wojskowości, reportażu, historii prasy i dziejów idei. Ale jej największą zaletą jest coś więcej: pokazuje, że historia nie jest wyłącznie zbiorem faktów. Jest także opowieścią o tym, kto patrzył na wydarzenia, co zobaczył i – przede wszystkim – co później opowiedział innym.



Jeśli interesują Cię Hemingway i Orwell, ale chciałbyś poznać także mniej pamiętanych polskich świadków hiszpańskiej tragedii; jeśli fascynują Cię kulisy pracy korespondentów wojennych; jeśli chcesz zobaczyć, jak wojna domowa w Hiszpanii wyglądała oczami polskich korespondentów wojennych – ta książka zdecydowanie zasługuje na miejsce w Twojej bibliotece.



To nie jest kolejna książka o hiszpańskiej wojnie domowej. To próba odtworzenia świata, w którym wiadomość z frontu mogła zmienić sposób, w jaki tysiące ludzi rozumiały nadchodzącą wojnę.