W poszukiwaniu skrajności
Jak badania ekstremalnych idei przyczyniają się do rozwoju matematyki

Wiele głębokich i niezwykle ważnych gałęzi matematyki rozwinęło się dzięki temu, że uczonych zainteresowały pytania dotyczące skrajności. Którędy przebiega najkrótsza droga między dwoma punktami na zakrzywionej powierzchni? Jaki kształt ma najmniejsza powierzchnia rozpięta na ustalonej ramie? Ilu barw potrzeba do pokolorowania dowolnej mapy? Matematycy już od tysięcy lat wytrwale przesuwają granice swojej dziedziny, rozważając takie ekstremalne zagadnienia. Problem izoperymetryczny, w którym chodzi o znalezienie najkrótszej drogi obejmującej obszar o zadanej powierzchni, pojawia się już na przykład w legendzie o założeniu starożytnej Kartaginy. Tego typu zagadnienia wciąż bada się z niesłabnącym zaangażowaniem, o czym świadczy opublikowany w 2017 roku dowód, który pokazuje, jak wygląda najciaśniejsze upakowanie sfer w 24 wymiarach. W książce „W poszukiwaniu skrajności” Ian Stewart, jeden z najbardziej znanych popularyzatorów matematyki, opisuje zdumiewające, niezwykle różnorodne problemy, które wymagały od uczonych dotarcia do granic ich dziedziny. Stewart omawia szesnaście niesłychanie trudnych zagadnień, przedstawiając ich historię, zmagania matematyków, którzy próbowali je zrozumieć, i praktyczne zastosowania uzyskanych rozwiązań. Od poszukiwania największych i najmniejszych liczb, przez rozważania związane z najszybszym spadaniem i najdziwniejszą symetrią, po badanie struktury zwiniętych białek i geometrii baniek mydlanych. Pomysły, by zająć się takimi skrajnymi przypadkami, pojawiają się w wyniku przemyśleń i obserwacji różnorodnych zjawisk, a rezultaty owych badań czasami znajdują praktyczne zastosowanie. Analiza problemu Plateau, w którym chodzi o ustalenie geometrii baniek mydlanych, pozwoliła na przykład zdefiniować pojęcie powierzchni minimalnej wykorzystywane obecnie w kosmologii, biologii i innych dziedzinach. Z kolei odkryty w 2023 roku pojedynczy kafelek, za pomocą którego można pokryć nieskończoną płaszczyznę niepowtarzającym się wzorem, nie ma żadnej wartości użytkowej – przynajmniej na razie. Najnowsza książka Iana Stewarta pokazuje, że poszukiwania skrajnych przypadków i zmagania z najbardziej fascynującymi problemami są niezbędne do tego, by nasza wiedza mogła się poszerzać. Ian Stewart – światowej sławy matematyk i autor bestsellerowych książek popularnonaukowych. Jest emerytowanym profesorem Uniwersytetu w Warwick, gdzie wciąż prowadzi aktywną działalność naukową. W 2001 roku Towarzystwo Królewskie w Londynie przyznało mu Nagrodę im. Michaela Faradaya za popularyzację nauki. Jest autorem licznych książek poświęconych matematyce, z których na język polski przetłumaczono dotychczas m.in.: „Oswajanie nieskończoności”, „Histerie matematyczne”, „Listy do młodego matematyka”, „Krowy w labiryncie i inne eksploracje matematyczne”, „Jak pokroić tort i inne zagadki matematyczne”, „Dlaczego prawda jest piękna”, „Stąd do nieskończoności”, „17 równań, które zmieniły świat”, „Matematyka życia”, „Podstawy matematyki”, „Obliczanie Wszechświata”, „Krótka historia wielkich umysłów. Genialni matematycy i ich arcydzieła”, „Czy kości grają rolę Boga?” oraz „Po co nam matematyka”.